Meld je aan via babyboom@ncrv.nl.

Voor meer informatie bekijk het filmpje of bezoek de website: www.babyboom.nl.

Er zijn verschillende vormen van kunstmatige inseminatie. In het merendeel van de gevallen zal de inseminatie plaatsvinden met eigen zaad. Dit is een van de eerste behandelingen in het medische traject. Bij de inseminatie wordt het zaad opgezogen met een spuitje en zo hoog mogelijk in de vagina ingebracht (dus zo dicht mogelijk bij de baarmoedermond).

Wanneer er bijvoorbeeld geen mannelijke partner aanwezig is (bijvoorbeeld bij lesbische stellen) en er gewerkt wordt met een donor, wordt deze zelfde methode toegepast.

In de vorige alinea werd door ons aangegeven dat het vaak als een van de eerste behandelingen gezien wordt. Dit geldt alleen niet voor echtparen waarbij er bij de mannelijke partner geen enkele levende zaadcel wordt aangetroffen. Zij hebben de belangrijke beslissing genomen om gebruik te maken van een zaaddonor. Zij kunnen deze donor zelf gevonden hebben, of deze zoektocht overgelaten hebben aan het ziekenhuis. In dat laatste geval wordt er gewerkt met ingevroren donorsperma.

IUI (Intra-uteriene inseminatie)

IUI omvat het inbrengen van zaadcellen in de baarmoederholte. Deze behandeling wordt toegepast bij een verminderde kwaliteit van de zaadcellen of bij een te laag aantal zaadcellen, na een periode van uitblijven van een zwangerschap zonder duidelijke oorzaak, of bij een verminderde kwaliteit van het slijm van de baarmoedermond.

In de normale situatie komt na een zaadlozing in de vagina het sperma met de zaadcellen in de buurt van de baarmoedermond. Via het slijm van de baarmoedermond komen de zaadcellen via de baarmoederholte in de eileiders, waar de bevruchting van een eicel kan plaatsvinden. Bij IUI worden de beste zaadcellen geselecteerd en rechtstreeks in de baarmoederholte gebracht. De zaadcellen zijn dan dichter bij de plaats van bevruchting. Een goede timing van de IUI is van belang, omdat de kans op een zwangerschap het hoogst is als IUI wordt uitgevoerd omstreeks de dag van de eisprong. Regelmatig wordt de IUI-behandeling ondersteund met hormonen.

Je kunt voor IUI in aanmerking komen in de volgende situaties:

• de kwaliteit van het zaad is minder dan normaal
• het aantal zaadcellen is minder dan normaal
• je hebt maximaal drie jaar onbeschermde sex gehad, maar je bent niet zwanger geworden, maar een duidelijke oorzaak is niet gevonden
• het slijm van de baarmoedermond blijkt van minder goede kwaliteit te zijn

De inseminatie vindt plaats in de polikliniek. De arts brengt een spreider in om de baarmoedermond te zien. Dan wordt een dun slangetje door de baarmoedermond in de baarmoederholte geschoven, waardoor het bewerkte sperma wordt ingebracht. Meestal heb je hiervan geen last. Een enkele vrouw klaagt over een licht krampend gevoel in de onderbuik, maar na de behandeling kan je sowieso meteen weer naar huis. Na de IUI zijn er geen bijzondere dingen nodig. Wanneer je niet zwanger bent geworden, krijg je ongeveer 12 tot 14 dagen na de IUI een menstruatie. Maar wordt je niet ongesteld, dan kun je ongeveer drie weken na de inseminatie een zwangerschapstest doen.

IUI leidt gemiddeld bij 1 op de 10 behandelingen tot een zwangerschap. Na zes behandelingen is de kans dat je zwanger bent geraakt ongeveer 30 procent. De meeste vrouwen zijn dus na zes behandelingen nog steeds niet zwanger.

IVF (In vitro fertilisatie)

In vitro fertilisatie (IVF) betekent letterlijk: ‘in glas bevruchting’ en wordt in Nederland ook wel reageerbuisbevruchting genoemd. In een normale menstruatiecyclus rijpt er in de eierstok elke maand één eicel. Bij de IVF-behandeling probeert men met hormonen om meerdere eicellen tegelijkertijd te laten rijpen. In een speciaal laboratorium in het ziekenhuis wordt één eicel samengebracht met ongeveer honderdduizend zaadcellen. Eén eicel heeft maar één zaadcel nodig om bevrucht te worden. De bevruchte eicel gaat zich delen en er ontstaat een embryo. Als er geen bevruchting plaatsvindt, wordt de behandeling afgebroken. Het embryo kan in de baarmoeder worden geplaatst door middel van de embryotransfer (vaak afgekort tot ET). Nestelt het zich in, dan is er sprake van een normale zwangerschap.

Je kunt in aanmerking komen voor IVF om de volgende redenen:

• de eileiders zijn afgesloten of verwijderd
• er is geen oorzaak gevonden voor het uitblijven van een zwangerschap gedurende langere tijd; deze tijd is afhankelijk van je leeftijd en andere factoren
• het is niet gelukt om zwanger te worden na andere behandelingen voor verminderde vruchtbaarheid, bijvoorbeeld intra-uteriene inseminatie (IUI) of na een operatie
• bij ernstige endometriose
• bij verminderde kwaliteit van het zaad
• bij hormonale stoornissen
• de eierstokken werken niet goed

De kans op een zwangerschap bij een IVF-cyclus is gemiddeld 25 tot 30 procent; de kans op de geboorte van een kind is gemiddeld 20 procent. Na drie IVF-behandelingen is de kans op de geboorte van een kind gemiddeld 40 tot 50 procent. Bij ongeveer de helft van alle paren die IVF-behandelingen ondergaan, leidt IVF niet tot een zwangerschap. Dit kan meerdere oorzaken hebben: de eierstokken blijken bijvoorbeeld niet gevoelig te zijn voor de hormonen, de eisprong treedt te vroeg op of bij de punctie kunnen geen eicellen worden verkregen.

IVF bestaat uit vier fasen en neemt, afhankelijk van het schema en de gebruikte hormonen, ongeveer vier weken in beslag:

• de rijping van de eicellen: de stimulatie
• het aanprikken van de follikels: de punctie
• de laboratoriumfase: de bevruchting
• het in de baarmoeder plaatsen van de bevruchte eicellen (embryo’s): de plaatsing (embryotransfer, ET)

De stimulatie

Om meerdere eicellen te laten groeien gebruikt de vrouw ongeveer tien tot veertien dagen hoge doseringen hormonen. Daardoor worden de eierstokken gestimuleerd om eicellen te laten groeien. Je krijgt in deze tijd verschillende hormonen toegediend, zoals bijvoorbeeld het follikelstimulerend hormoon (FSH) en hCG. Deze hormonen dien je jezelf toe te kunnen dienen, meestal door het spuiten van hormonen. De meeste ziekenhuizen hebben hiervoor dan ook een prikinstructie opgesteld. Tijdens deze bijeenkomst leer jij zelf of je partner de spuitjes toe te dienen.

Bijna altijd krijg je voor de FSH-behandeling ook andere hormonen, om te voorkomen dat de eisprong te vroeg optreedt. Dit zijn hormonen die de waarden van FSH en LH onder controle houden.

Als de grootste eiblaasjes ongeveer 18-20 mm zijn, wordt de laatste injectie afgesproken. Om de groei van de follikels te meten zal regelmatig een inwendige echo gemaakt worden. Ook kan er eventueel bloed geprikt worden om de waarde van de hormonen te bepalen. De laatste injectie bevat LH of hCG. Door dit laatste spuitje wordt de rijping van de eicellen versneld.

Bij het begin van de stimulatie is niet te voorspellen hoe de eierstokken op FSH gaan reageren. Zo nodig past de arts de dosering aan.

De punctie

Ongeveer 34 tot 36 uur na de laatste injectie zal de gynaecoloog een punctie uitvoeren. Dit onderdeel van de behandeling wordt door de meeste vrouwen als het meest vervelend ervaren.

De arts brengt een spreider in en spoelt de schede met water. Daarna brengt hij of zij een holle naald door de wand van de schede om de eierstok te bereiken en de eiblaasjes aan te prikken. Dit kan, kortdurend, pijnlijk zijn. Je kunt hiervoor verdoving krijgen. Vraag ernaar bij je gynaecoloog, want het kan je wat pijn besparen. Met de naald worden de follikels leeggezogen en worden de eicellen uit de blaasjes gehaald. Deze eicellen worden vervolgens in een speciale vloeistof bewaard.

De punctie duurt in totaal ongeveer 15 minuten. Na de punctie wordt je meestal naar een apart kamertje gebracht waar je rustig even kunt bijkomen. Op de dag van de punctie moet je partner vers sperma inleveren. Het sperma wordt naar het laboratorium gebracht. Een laborant zal het daarna opwerken. Door middel van deze behandeling worden er zoveel mogelijk goed beweeglijke zaadcellen geselecteerd. Na de punctie komt een laborant jullie snel vertellen hoeveel eicellen er gevonden zijn en of het zaad er goed uit zag. Meestal ga je daarna gewoon weer naar huis. Soms kun je nog wat suf zijn en kan het verstandig zijn het die dag rustig aan te doen.

De bevruchting

In het laboratorium wordt er na de punctie hard gewerkt aan de totstandkoming van de bevruchting. Een laborant brengt de eicellen en zaadcellen samen. Dan wordt enkele dagen gewacht op een mogelijke bevruchting; gemiddeld vindt deze plaats op de tweede dag na de punctie.

Na de punctie krijgt de vrouw opnieuw hormonen toegediend. Dit zijn weer andere hormonen dan in het begin van de behandeling. Deze hormonen zorgen namelijk voor de voorbereiding van het baarmoederslijmvlies op de plaatsing van een embryo. Deze hormonen gebruik je in de vorm van pillen in de schede (progesteron) of in de vorm van injecties (hCG).

De plaatsing, embryotransfer

Als na bevruchting van de eicellen embryo’s zijn ontstaan, krijg je dit al snel te horen van het ziekenhuis. Van ziekenhuis tot ziekenhuis verschilt de dag waarop de terugplaatsing plaatsvindt, maar het ligt ergens tussen de tweede en de vijfde dag na de punctie. Als er meer dan één embryo wordt teruggeplaatst in de baarmoeder, wordt de kans op een meerling groter. Daarom plaatst de gynaecoloog maximaal twee en in sommige situaties één embryo terug.

De terugplaatsing doet geen pijn. Je kunt hooguit even een licht krampend gevoel in de buik hebben. Terwijl je in de beensteunen ligt spoelt de arts de vagina met water. Hierna brengt de gynaecoloog een dun buisje in de baarmoeder en laat daar een of twee embryo’s achter.

Na de terugplaatsing kun je zelf niets doen om de kans op een zwangerschap te vergroten. Daarom kunnen je normale bezigheden kunnen gewoon doorgaan. Hoewel er in de literatuur geen bewijs voor is, krijg je meestal wel het advies om geen gemeenschap en/of orgasme te hebben tot ongeveer een week na de punctie. Je hoeft zeker niet bang te zijn dat de embryo’s vanzelf uit de baarmoeder vallen. Na ongeveer twee weken kun je een zwangerschapstest doen.

Cryopreservatie, overgebleven embryo’s

In Nederland worden meestal één tot twee embryo’s geplaatst. Bij de IVF-behandeling ontstaan vaak meer embryo’s dan er geplaatst worden. Als de overgebleven embryo’s van goede kwaliteit zijn, kunnen ze eventueel worden bewaard en ingevroren als jullie dat willen. Dit wordt cryopreservatie genoemd. Hou er wel rekening mee dat de embryo’s het invriezen en ontdooien niet altijd overleven.

Het ziekenhuis zal een contract met jullie afsluiten over wat er met de ingevroren embryo’s gedaan moet worden als jullie ooit onverhoopt uit elkaar zouden gaan, als één van jullie twee overlijdt of als jullie de embryo’s niet meer wilt gebruiken.

De terugplaatsing van cryo-embryo‘s kan plaatsvinden in een gewone menstruatiecyclus of na voorbereiding van het baarmoederslijmvlies met hormoontabletten. Dit laatste wordt ook wel cryo-cyclus genoemd. De kans op een zwangerschap na cryo-plaatsing bedraagt ongeveer 10% en is dus kleiner dan bij niet-ingevroren embryo’s.

ICSI (Intracytoplasmatische sperma-injectie)

ICSI is de afkorting van intracytoplasmatische sperma-injectie. De belangrijkste reden voor een ICSI-behandeling is een zeer laag aantal beweeglijke zaadcellen. Ook als na twee behandelingen met IVF (in vitro fertilisatie) geen bevruchting is opgetreden of als zich antistoffen in het sperma bevinden, kan de mogelijkheid van ICSI ter sprake komen.

De behandeling is identiek aan de hierboven beschreven IVF-behandeling, met uitzondering van de manier waarop de bevruchting tot stand wordt gebracht. Bij IVF brengt men één eicel samen met ongeveer 100.000 zaadcellen en wacht men op spontane bevruchting door een van de zaadcellen. Bij ICSI brengt een laboratoriummedewerker één enkele zaadcel in één eicel.

Mannelijke vruchtbaarheidsproblemen zijn de belangrijkste redenen voor ICSI. Soms speelt bij deze problemen erfelijkheid een rol.

MESA (Microchirurgische epididymale sperma-aspiratie)

MESA is een spermapunctie direct uit de bijbal van de man. Deze behandeling kan gestart worden als de man bijvoorbeeld zaadleiders mist als gevolg van een bepaalde vorm van taaislijmziekte. De man maakt dus wel zaad aan, maar heeft geen zaadlozing. Via microchirurgie wordt het zaad opgezogen uit een met zaadcellen gevuld bijbalkanaal. MESA moet gezien worden als een kijkoperatie in de zaadbal. Het wordt uitgevoerd onder algehele narcose.

De vrouw zal op hetzelfde tijdstip of een later tijdstip (na invriezing van de verkregen zaadcellen) een ICSI-behandeling moeten ondergaan.

PESA (Percutane epidydimale sperma-aspiratie)

PESA is een spermapunctie direct uit de bijbal van de man. Deze behandeling kan gestart worden als bij de man geen enkele zaadcel in het sperma wordt aangetroffen. Wanneer deze oorzaak ligt in een blokkade van de zaadleiders. Via een biopt worden zaadcellen uit de bijbal gehaald. PESA is minder ingrijpend dan MESA omdat het niet onder algehele narcose uitgevoerd hoeft te worden.

De vrouw zal op hetzelfde tijdstip of een later tijdstip (na invriezing van de verkregen zaadcellen) een ICSI-behandeling moeten ondergaan.

TESE (Testiculaire sperma-extractie)

TESE wordt toegepast bij mannen met een ernstig gestoorde zaadaanmaak. In de bijbal, waar de zaadcellen vanuit de zaadbal naartoe gaan om nog een week of twee te rijpen, worden dan geen zaadcellen aangetroffen. In de zaadbal zelf, waar de spermacellen ontstaan, worden soms nog wel jonge, onrijpe spermacellen aangetroffen.

Bij TESE worden onrijpe spermacellen operatief uit de zaadbal gehaald door een stukje weefsel weg te nemen. Dan komt het erop aan om daarin een of meerdere spermacellen te vinden die geschikt zijn om uit te laten rijpen tot volwassen zaadcellen en in de eicel te injecteren.

De vrouw zal op hetzelfde tijdstip of een later tijdstip (na invriezing van de verkregen zaadcellen) een ICSI-behandeling moeten ondergaan.

Eiceldonatie

Als bij een vrouw geen eicellen worden aangemaakt, is er toch nog een mogelijkheid om als vrouw zelf zwanger te worden. Dit kan met behulp van eiceldonatie.

Eiceldonatie is een oplossing voor vrouwen die geen eierstokken (meer) hebben, een tumor in de eierstok hebben, vroegtijdig in de overgang terecht zijn gekomen of een erfelijke afwijking hebben die via de vrouw overgebracht wordt. De eicel wordt in de meeste gevallen gedoneerd door een bekende (bijvoorbeeld een zus of een vriendin). In Nederland is anonieme donatie namelijk niet toegestaan. In sommige gevallen zien we ook eiceldonatie door paren die met een vruchtbaarheidsbehandeling bezig zijn en eicellen over hebben. De donor wordt behandeld met medicijnen die meerdere eitjes doen rijpen en de ontvanger krijgt medicijnen die het baarmoederslijmvlies klaarmaakt voor een zwangerschap. De donoreicel wordt via IVF of ICSI bevrucht met het zaad van de partner van de vrouw die zelf geen eicellen heeft. Tot slot worden het ontstane embryo teruggeplaatst bij de vrouw die zelf geen eicellen heeft.

Geschreven door Josien Verhoeven, moderator Zwangerschapspagina.

De medische wetenschap kan tegenwoordig veel om de kans op het krijgen van kinderen te verhogen, maar er blijven onbeantwoorde vragen ondanks dat de medische wetenschap zich in een razend tempo ontwikkelt. Helaas is het niet altijd even duidelijk wat de oorzaken zijn van de ongewenste kinderloosheid. Daarnaast gaat er vaak veel tijd overheen voordat medici in actie komen.

Oorzaken van ongewenste kinderloosheid

In ongeveer een derde deel van de gevallen zal blijken dat er geen oorzaak gevonden wordt voor de ongewenste kinderloosheid. In een derde gedeelte zal blijken dat de oorzaak bij de man ligt, in weer een derde gedeelte wordt er bij de vrouw iets gevonden worden dat de ongewenste kinderloosheid verklaart.

Vanzelfsprekend is het voor de partners belangrijk om zo snel mogelijk te weten te komen wat de oorzaak is van de ongewenste kinderloosheid. Immers, op die manier is er wellicht ook te zoeken naar een oplossing.

Het is gebruikelijk om na een jaar proberen een bezoekje aan de huisarts te wagen. Zeker omdat de onderzoeken wat tijd vergen is het wel verstandig op een gegeven moment wat voorzichtige stappen te gaan ondernemen.

Onderzoeken

Vaak begint jullie zoektocht naar een oorzaak voor de ongewenste kinderloosheid bij je huisarts. Deze zal, eventueel na een aantal kleine onderzoekjes, doorverwijzen naar de gynaecoloog, omdat deze het meeste verstand van zaken heeft op dit gebied.

In eerste instantie zal de gynaecoloog jullie wat algemene vragen stellen over jullie gezondheid en jullie leefgewoontes. Vaak zal er ook een vragenlijstje doorgenomen worden met vragen over jullie familieleden. Informeer daarom voor een dergelijk gesprek alvast eens bij je familie of jullie de enige zijn met dergelijke problemen. Dat zal de snelheid van het gynaecologisch onderzoek ten goede komen. Al snel daarna zal de gynaecoloog enkele bloedonderzoeken voorstellen en voor de vrouw een inwendig onderzoek en een inwendige echo.

De snelheid van de onderzoeken gaan vaak erg snel. Misschien zelfs wel sneller dan je verwacht had. Het is daarom ook erg belangrijk dat je samen erg goed blijft praten en stil te staan bij de stappen die ondernomen worden. Beslis ook wat je samen wilt: lichten we onze omgeving in of niet. Voor beide keuzes zijn voor- en nadelen te vinden.

Onderzoek en problemen bij de vrouw

Onderzoek van bloed

Bij het onderzoek van de vrouw wordt altijd het bloed onderzocht. Dit dient in de eerste plaats voor controle van de algehele gezondheid. Maar daarnaast kunnen de hormonen die zich in het bloed bevinden worden bepaald.

De hormonen zijn van belang voor de regeling van de eisprong. Als je hormoonniveaus om welke reden ook zijn ontregeld, kan dit invloed op de ovulatie hebben. Onregelmatige menstruatiecycli kunnen een aanwijzing voor ovulatieproblemen zijn. Je eisprong vindt in dat geval wel plaats, maar niet elke maand. Factoren die invloed hebben op de eisprong zijn onder andere sterke veranderingen van je gewicht (het jojo-effect), emotionele problemen en stress, inspannend werk, ziekte en recente onderbreking van de prikpil. Polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) kan een andere oorzaak van ovulatieproblemen zijn. Bij deze aandoening heb je veel kleine cysten op je eierstokken en zijn je hormonen uit balans. De cysten zijn niet pijnlijk en ontstaan wanneer de eicellen zich ontwikkelen maar niet worden vrijgegeven.

Microcurettage

Bij deze kleine operatie wordt er een klein stukje baarmoederslijmvlies weggenomen ter beoordeling. Het is een poliklinisch onderzoek dat vaak een dag of twee voor de te verwachtte menstruatie wordt uitgevoerd. Het onderzoek helpt bij de beoordeling van de rijping van het baarmoederslijmvlies.

Baarmoederfoto‘s (hysterosalpingografie ofwel HSG)

In samenwerking met de röntgenoloog kijkt de gynaecoloog of er afwijkingen zijn aan de baarmoeder, de eierstokken en de eileiders. Er wordt contrastvloeistof ingespoten dat de foto makkelijker te beoordelen maakt. Het is geen prettig onderzoek, maar kan een hoop duidelijkheid verschaffen over de voortplantingsorganen van de vrouw.

Kijkoperatie (laparoscopie)

De kijkoperatie vindt meestal als dagbehandeling plaats en vindt plaats onder algehele narcose. Bij dit onderzoek wordt met een buisje in de buikholte gekeken naar de baarmoeder, de eileiders en de eierstokken om te zien of ze normaal van vorm zijn en zich geen vergroeiingen bevinden rond deze organen.

Een van de zaken die door middel van een laparoscopie of een HSG ontdekt kunnen worden is de verstopping van de eileiders. Het sperma kan in dit geval de eicel niet bereiken. De algemeenste oorzaak van verstopte eileiders is een onbehandelde infectie met chlamydia. De meeste vrouwen zijn zich meestal volledig onbewust van chlamydia omdat deze infectie vaak zonder symptomen blijft (chlamydia is een bacteriële, seksueel overdraagbare infectie).

Een van de andere mogelijkheden is de ontdekking van endometriose. Bij endometriose komt het slijmvies dat normaal gesproken de binnenkant van de baarmoederholte bekleedt, ook voor op plaatsen buiten de baarmoeder. Zoals bij iedere vrouw bouwen elke maand hormonen het baarmoederslijmvlies op. De eierstokken maken deze hormonen. Aan het einde van de menstruatiecyclus maken ze minder hormonen aan. De baarmoeder stoot dan het opgebouwde slijmvlies af: de menstruatie. Ook het baarmoederslijmvlies dat zich buiten de baarmoeder bevindt, de endometriose, reageert op deze hormoonveranderingen. Zo ontstaan kleine bloedingen in de buikholte. Dit bloed stroomt niet zoals het menstruatiebloed via de vagina weg, maar het bloed komt in de buikholte terecht waardoor er verklevingen kunnen ontstaan. Daardoor is het soms moeilijk om zwanger te worden.

Onderzoek en problemen bij de man

Tegelijk met het onderzoek van de vrouw wordt normaal gesproken ook begonnen met het onderzoek van de man. Meestal wordt het onderzoek van man en vrouw door een gynaecoloog uitgevoerd. Soms kan het ook nodig zijn om het onderzoek te laten uitvoeren door een uroloog.

Sperma bestaat uit zaadcellen en vloeistof. De aanmaak van de zaadcellen gebeurt in de zaadballen. Daarna gaan de zaadcellen naar de bijbal. Vervolgens worden ze in het laatste gedeelte van de zaadleider opgeslagen. Bij een zaadlozing worden de zaadcellen door de plasbuis naar buiten gestuwd. Onderweg voegen de zaadvloeistofblaasjes en de prostaat vloeistof aan de zaadcellen toe. Zaadcellen en vloeistof samen noemt men sperma. Tussen de aanmaak van zaadcellen en het tijdstip dat zij bij de zaadlozing naar buiten komen zitten twee tot drie maanden.

Lichamelijk onderzoek

Bij het lichamelijk onderzoek kunnen een aantal dingen opgemerkt worden, waaronder een niet-ingedaalde zaadbal of een spataderkluwen in de balzak. Indien een zaadbal niet ingedaald is, betekent dit echter niet altijd ‘slecht zaad’. Overigens ontdekt men dit probleem vaak al op jonge leeftijd waarna er een operatie volgt om het probleem te verhelpen. Soms is na zo’n operatie de zaadkwaliteit niet optimaal.

Microscopisch onderzoek

Een ander mogelijk onderzoek is het microscopische onderzoek van het zaad. Je partner produceert hiervoor door middel van masturbatie zaad dat door een laborant onder een microscoop bekeken wordt. Er wordt dan gekeken hoeveel zaadcellen er zijn, de bewegelijkheid van deze zaadcellen en de vorm van de zaadcellen wordt bekeken.

Hoeveelheid zaadcellen

De hoeveelheid zaadcellen is van belang voor de kans op zwangerschap. Naarmate er minder zaadcellen zijn, is de kans op bevruchting kleiner. Normaal komen er bij een zaadlozing 100 tot 200 miljoen zaadcellen vrij. Per milliliter zijn dat er zo’n 20 tot 50 miljoen. Bij minder dan 20 miljoen zaadcellen per milliliter spreekt men van oligozoospermie. Dit is een moeilijk woord voor het hebben van weinig zaadcellen. Soms zijn er helemaal geen zaadcellen in het sperma. Men spreekt dan van azosspermie. Dit betekent de afwezigheid van zaadcellen.

Beweeglijkheid van de zaadcellen

Ook de beweeglijkheid van de zaadcellen is belangrijk. De zaadcellen moeten beweeglijk genoeg zijn om zich door het slijm van de baarmoedermond, door de baarmoeder en de eileiders naar de eicel in de eileider te bewegen. Bij onvoldoende beweeglijkheid van de zaadcellen spreekt men van asthenozosspermie. Dit betekent: slecht bewegende zaadcellen.

Vorm van de zaadcellen

De vorm van de zaadcellen is een derde maat voor de kwaliteit. De zaadcellen met de gunstigste vorm hebben meer kans om de eicel te bevruchten. Bij elke man komen zaadcellen met een afwijkende vorm voor, maar als er erg veel zijn, spreekt men van teratozosspermie. Dit betekent: zaadcellen met afwijkende vorm.

Bij een verminderde kwaliteit van het zaad gaat het vaak om een combinatie van deze drie factoren (oligo-astheno-teratozos-spermie, ook wel afgekort als OAT). Een man met weinig zaadcellen die ook weinig beweeglijk zijn, maakt een kleinere kans op het tot stand brengen van een bevruchting dan iemand met weinig maar goed beweeglijke zaadcellen. Bij de meeste mannen met niet-optimaal zaad is er sprake van een combinatie van een laag aantal, een geringe beweeglijkheid en veel afwijkende vormen van de zaadcellen.

In Nederland verschillen de waarden die men voor de kwaliteit van zaad gebruikt per ziekenhuis. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert een veelgebruikte maat voor voldoende kwaliteit:

• aantal meer dan 20 miljoen
• goede beweeglijkheid meer dan 25%
• beweeglijkheid in het algemeen meer dan 50%
• meer dan 30% normale vorm

Ander zaadonderzoek

Naast het microscopisch onderzoek kan er ook een samenlevingstest gedaan worden. Bij deze test kijkt de arts of er na een zaadlozing in het baarmoederhalsslijm van de vrouw beweeglijke zaadcellen aanwezig zijn. Daarom moet je voor het onderzoek gemeenschap hebben. Bij de vrouw haalt de arts via een spreider wat slijm weg voor onderzoek onder de microscoop. Men beoordeelt hoeveel zaadcellen in het slijm aanwezig zijn, en welk deel daarvan goed beweegt.

Ook de kwaliteit van het slijm is van belang voor de uitkomst van het onderzoek. Bij veel zaadcellen die goed bewegen is de kwaliteit van het zaad over het algemeen goed. Bij weinig of weinig bewegende zaadcellen zegt de uitslag van het onderzoek minder. Mogelijk is de kwaliteit van het slijm dan niet optimaal of zijn er antistoffen in het slijm tegen de zaadcellen aanwezig.

Een test die op het verkeerde tijdstip wordt uitgevoerd – dat wil zeggen te ver voor of na de eisprong – kan ten onrechte geen goed beweeglijke zaadcellen laten zien. Maar ook is het mogelijk dat er helemaal niets mis is terwijl uit de test blijkt dat er geen goed beweeglijke zaadcellen zijn. Dit is de reden dat sommige gynaecologen deze test niet uitvoeren of er niet zoveel waarde aan hechten.

Een variatie op de samenlevingstest is de sperma-mucus-test. Dit onderzoek doet men in het laboratorium. De arts neemt een beetje slijm van de baarmoedermond bij de vrouw weg. Nadat dit op een glaasje is gelegd, voegt men door masturbatie verkregen sperma toe. Na een paar uur onderzoekt men of de zaadcellen goed zijn doorgedrongen in het slijm.

Hormoononderzoek

Bij het hormoononderzoek bij de man bepaalt men in het laboratorium het gehalte van het follikelstimulerend hormoon (FSH) in het bloed. Dit hormoon is van belang bij de sperma-aanmaak. Bij te weinig FSH valt soms een hormoonkuur te overwegen. Te weinig FSH is een zeer zeldzame oorzaak voor een tekort aan zaadcellen. Ook de testosteronspiegel in het bloed kan men bepalen. Het testosterongehalte is een maat voor het functioneren van de testikels.

Behandelingen

Als jullie een hele rits van onderzoeken achter de rug hebben, is er hopelijk duidelijkheid wat er aan de hand is. Misschien is er ook wel niets uitgekomen. Dat is misschien nog wel meer frustrerend. Zeker omdat jullie wens op een kindje er niet kleiner op is geworden. Het belangrijkste is echter om jullie eerst af te vragen of en welke behandeling jullie willen opstarten. De gynaecoloog kan je het beste vertellen wat de voor- en nadelen zijn en welke stappen er te ondernemen zijn. Realiseer je in ieder geval altijd goed dat de beslissing bij jullie zelf ligt.

Er zijn binnen het medische circuit veel mogelijkheden, maar uiteindelijk moeten jullie er samen achter kunnen staan. Want de behandelingen vergen niet alleen lichamelijk maar ook psychische druk. De relatie kan onder druk komen staan door de behandelingen. Zeker wanneer de vrouw in de loop van deze behandelingen hormonen toegediend gaat krijgen, kan zij ook anders reageren dan verwacht. Zolang je dit beiden goed onder ogen ziet en veel samen communiceert over de in te slagen wegen, weet je dat je er elkaar ook doorheen kunt slepen. Welk besluit jullie ook nemen, wij wensen jullie heel veel succes toe.

Hormoonbehandeling

Hormonen … wij vrouwen weten als geen ander hoe ellendig ze kunnen zijn. Maar wat als je hormonen niet werken zoals ze zouden moeten? In dat geval wordt dat een hormoonafwijking genoemd. De meest voor de hand liggende oplossing van dit probleem is het toedienen van hormoonpreparaten. Deze preparaten zorgen ervoor dat de cyclus van de vrouw geregeld wordt. Hormoonbehandelingen vinden in verschillende vormen plaats, zoals de behandeling door middel van tabletten, een injectie of een infuus. Het is gebruikelijk dat tijdens deze behandeling met enige regelmaat een echo wordt gemaakt om te controleren hoe de eierstokken reageren. Deze behandeling wordt ovulatie-inductie genoemd.

Hormoonafwijkingen komen echter niet alleen bij vrouwen, maar ook bij mannen voor. Wanneer bij mannen hormonen worden voorgeschreven doet men dit om het aantal zaadcellen te vergroten. Zij verhogen de afgifte van follikelstimulerend hormoon (FSH) in de hersenen en stimuleren zo de aanmaak. Toch worden mannen worden zelden met hormonen behandeld. Dit heeft vooral te maken met het feit dat het niet altijd helemaal vast te stellen is of de behandeling ook het gewenste resultaat heeft. Veel gebruikte hormoonpreperaten zijn: clomid, serophene en nolvadex.

Geschreven door Josien Verhoeven, moderator Zwangerschapspagina.

De pil bevat hormonen die jouw eigen cyclus plat leggen. Er gaat een signaal naar je hersenen (hypofyse) en daardoor heb je geen eisprong meer. Omdat je na drie weken pil een week stopt wordt wel het baarmoederslijmvlies afgestoten. Dit lijkt dus op een gewone menstruatie, maar is eigenlijk een “onttrekkingsbloeding”. (De pil legt niet alleen de eisprong stil maar maakt ook het baarmoederslijmvlies minder toegankelijk voor spermacellen). Als je stopt met de pil kan het een poos duren voordat je eigen cyclus weer op gang komt. Je hypofyse moet weer op gang komen en de eierstokken weer gaan aansturen, zodat je weer een eisprong krijgt. Bij sommige vrouwen gebeurt dit meteen al in de eerste cyclus na de pil. Bij anderen kan het maanden duren.

Geduld

Er gaan veel verhalen rond van vrouwen die meteen zwanger worden na stoppen met de pil. Dit zijn echter uitzonderingen! Wat veel vaker gebeurt is dat het maanden duurt voor je eigen cyclus op gang is. Je kunt in het begin heel lange cycli hebben (meer dan 7 of 8 weken en er zijn nog wel langere cycli bekend). Deze cycli zijn meestal anovulatoir, dat wil zeggen, dat er geen eisprong is geweest. Op een gegeven moment stoot je baarmoeder toch het opgebouwde baarmoederslijmvlies af en dat interpreteer je dan als menstruatie. Op een gegeven moment krijgt de hypofyse wel weer door dat ie aan de slag moet en komt er weer een eisprong. We zien vaak dat je cyclus het eerste half jaar na pilgebruik erg onregelmatig is, met meestal lange cycli. Na een half jaar is het meestal wel genormaliseerd. Maar bij sommige vrouwen duurt het meer dan een jaar!

Wat te doen bij een lange cyclus?

Zeker de eerste cyclus kan dus heel lang duren. Je hoeft je daar geen zorgen om te maken. Je mag gerust 8 weken wachten op een ongesteldheid. Langer ook, het kan geen kwaad. Als je het zelf vervelend vindt kun je een afspraak maken met je huisarts. Deze kan je eventueel medicijnen geven om een menstruatie op te wekken. (Dit is dan wel weer een menstruatie zonder eisprong). Dit is bekend als de zogenaamde Primolut kuur.

Hoe langer pilgebruik hoe moeizamer de cyclus herstelt?

Dit is niet officieël bewezen, maar we zien toch vaak dat vrouwen die langer dan een paar jaar de pil hebben gebruikt meer moeite hebben met het weer terugkomen in een normaal menstruatieritme. Je lichaam is heel lang in een onnatuurlijke situatie geweest omdat het geen eisprong had. Voordat dat weer op gang komt kan dus echt een poos duren.

Wanneer duurt het te lang?

Je mag je lichaam een jaar de tijd geven om weer een normale cyclus met eisprong te krijgen. Onder normaal verstaan we: een cyclus tussen de 21 en 35 dagen met minimaal 2 dagen helderrood bloedverlies. Als je dat te lang vindt duren kun je contact opnemen met je huisarts.

Verwachtingspatroon bijstellen

Na stoppen met de pil direct zwanger worden kan wel, maar is eerder uitzondering dan regel. Raak dus niet in paniek als je nog niet zwanger bent na 3, 6 of 9 maanden!

Mag je meteen zwanger worden?

Ja, je mag meteen zwanger worden na pilgebruik. Vroeger zeiden we dat je eerst een paar maanden moest wachten zodat je weer een regelmatige cyclus hebt en dan kunnen we beter berekenen hoe ver je zwanger bent. Maar tegenwoordig krijgt iedereen een termijnecho, dus je mag meteen “onbeschermd” vrijen. Het enige is dat je jezelf in onzekerheid brengt als je menstruatie wegblijft. Komt dat nu door het ontpillen of ben je zwanger? Regelmatig een zwangerschapstest doen biedt dan duidelijkheid.

Symptomen van “ontpillen”

Veel vrouwen hebben last van bepaalde klachten na stoppen met de pil. Deze klachten hebben te maken met het verdwijnen van de pilhormonen en het op gang komen van je eigen normale hormonale situatie. De klachten kunnen heel uiteenlopend zijn. Soms lijken ze op zwangerschapsklachten. Klachten geven NOOIT de garantie dat je wel of niet zwanger bent, ga daar dus niet op af. Wacht gewoon op je ongesteldheid, of doe een zwangerschapstest als dat je te lang duurt.

Zwanger tijdens pilgebruik

Heel soms komt het voor dat je zwanger wordt tijdens pilgebruik. Dat komt meestal doordat je een keer de pil bent vergeten. Sommige vrouwen zijn zo vruchtbaar dat na 1 dag een vergeten pil er meteen een eisprong is! En als je dan net vrijt kun je dus zwanger worden. Soms ook is de dosering van de hormonen in de pil voor jou te laag, dan legt de pil jouw cyclus niet helemaal stil en heb je dus toch een eisprong en kun je zwanger worden. Je hoeft hier niet bang voor te zijn, het zijn echt uitzonderingen. Maar net als andere anticonceptiemiddelen biedt de pil dus geen 100% garantie tegen zwangerschap.

Geschreven door Mirjam Zwaal, verloskundige Zwangerschapspagina.

Veel vrouwen raken in paniek als ze binnen een paar maanden nog niet zwanger zijn. Ze denken meteen aan onvruchtbaarheid of allerhande problemen. Maar daar hoeft helemaal geen sprake van te zijn!

Wat zijn je kansen om zwanger te worden? En welke factoren beïnvloeden de kans op zwangerschap?

Onderzoek in een niet-geselecteerde groep mensen laat zien dat 80-90% van de vrouwen van paren met kinderwens binnen een jaar zwanger zijn. De gemiddelde kans per maand (dat is iets anders dan een normale kans) die hieruit berekend kan worden is 15%. Als je onvruchtbaar bent is je kans per maand 0% en als je supervruchtbaar bent 60%. Iedere kans daartussen komt dus voor!

Supervruchtbaar: je zwangerschapskans per maand is 0,6 (60%), binnen een half jaar is 100% zwanger.

Normaal vruchtbaar: je zwangerschapskans per maand is 0,2 (20%), binnen een half jaar is 74% zwanger, binnen een jaar 93% en binnen twee jaar 100%.

Matig vruchtbaar: je zwangerschapskans is per maand 0,05 (5%). Binnen een jaar is 46% zwanger, binnen 2 jaar 71%.

Wat uit deze cijfers blijkt is dat het niet normaal is als je binnen een paar maanden zwanger bent! Het is normaal als je binnen twee jaar zwanger bent en het komt vaak voor dat het binnen een jaar lukt (bron: Obstetrie en gynaecologie, PE Treffers).

Wanneer onderzoek?

In Nederland zijn de afspraken zo, dat als jullie na een jaar onbeschermd vrijen (dus zonder condoom, pil, spiraal of wat dan ook) nog niet zwanger zijn, dan kom je in aanmerking voor extra onderzoek. Dit onderzoek zal in de meeste gevallen NIETS opleveren! Het meest waarschijnlijk is dat je er niets aan de hand is en dat je gewoon een paar maanden langer geduld moet hebben. Uiteraard zijn er wel diverse oorzaken voor niet zwanger worden. Die kunnen met dat onderzoek worden opgespoord en daar kan dan eventueel iets aan gedaan worden.

Waardoor wordt de kans op zwangerschap kleiner?

Leeftijd

Het lijkt cliche, maar ik noem het toch. Hoe ouder je wordt hoe kleiner de kans om zwanger te worden. Het is niet reeël om te verwachten dat als je 20 jaar de pil hebt geslikt en je stopt daarmee als je 36 bent, dat je dan binnen een paar maanden zwanger bent. Het kan wel, maar het is een uitzondering! Je bent als je 35 bent nog maar half zo vruchtbaar als wanneer je 25 of 30 bent. Globaal gezegd neemt na je 30e de normale kans om zwanger te worden met de helft af! Dat betekent niet dat je niet zwanger kunt worden, alleen dat het langer duurt. Ook voor mannen neemt de vruchtbaarheid af met de leeftijd. Vanaf het 45e jaar neemt de kwaliteit af van het sperma. De zaadcellen zijn dan minder beweeglijk en de hoeveelheid daalt. Dus als je kinderen wilt, begin op tijd! En als je ouder bent, verwacht dan niet dat het heel snel lukt en raak ook niet in paniek als je niet binnen een paar maanden zwanger bent.

Alcohol

Alcohol heeft een negatieve invloed op vruchtbaarheid, ook in kleine hoeveelheden. De gezondheidsraad heeft daar wetenschappelijk onderzoek naar gedaan en komt in 2005 met de volgende conclusie: Het enige advies waarmee ongewenste effecten van alcoholgebruik met zekerheid worden uitgesloten luidt voor de vrouw dat zij geen alcoholhoudende drank gebruikt vanaf het moment dat ze probeert zwanger te worden tot het moment dat ze haar baby geen borstvoeding meer geeft. Voor de man geldt dat hij zijn alcoholgebruik dient te staken vanaf het moment dat de vrouw zwanger probeert te worden tot het moment waarop de zwangerschap is vastgesteld. Dus om alle effecten van alcohol uit te bannen zouden jullie allebei geen alcohol meer moeten gebruiken vanaf het moment dat je zwanger wilt worden! Alcoholgebruik vergroot ook de kans op een miskraam en op een minder goed verloop van de zwangerschap en een minder goede ontwikkeling van de baby. Dus samen stoppen bij zwangerschapswens.

Roken

Ook roken heeft een negatieve invloed op vruchtbaarheid. Niet alleen op vruchtbaarheid, maar ook de kans op een miskraam wordt groter, het heeft negatieve effecten op het verdere verloop van de zwangerschap en de ontwikkeling van het kind en ook na de geboorte verhoogt roken in huis de kans op bijvoorbeeld wiegedood. Alle reden dus om samen te stoppen bij zwangerschapswens.

Medicijnen/drugs

Medicijnen en drugs kunnen een negative invloed hebben op de zwangerschap. Met drugs moet je sowieso stoppen. Eventueel onder begeleiding van je huisarts of van het CAD. Met medicijnen stop je ALLEEN na overleg met je huisarts of behandelend arts. Soms kun je overstappen op een ander medicijn dat minder schadelijk is.

Ongezond leven

Je kansen om zwanger te worden nemen toe als je gezond leeft. Regelmatig en gevarieerd eten, voldoende groente en fruit. Niet teveel koffie en thee. Op tijd en voldoende slapen. Voldoende bewegen. Denk ook aan het starten met foliumzuur. Het lijkt erop dat de kans op een miskraam vermindert als je foliumzuur gebruikt!

Overgewicht

Je vruchtbaarheid neemt af bij overgewicht. Het is zeker raadzaam om voor je zwangerschap af te vallen, dat vergroot je kansen om zwanger te worden en is ook veel beter voor de zwangerschap zelf.

Geschreven door Mirjam Zwaal, verloskundige Zwangerschapspagina.